ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΒΙΑΣ
Όταν η Άννα παντρευόταν, ένα χρόνο πριν, τον Γιάννη, δε φανταζόταν ότι ο σύζυγός της κάποια στιγμή θα ασκούσε βία επάνω της. Η ερωτική τους σχέση μετρούσε ήδη πέντε χρόνια, και το τελευταίο έτος πριν από το γάμο συζούσαν. Στα χρόνια της σχέσης τους, κατά δήλωση της Άννας, ο Γιάννης ήταν ευγενικός, διαλλακτικός και συζητούσε μαζί της όλα τα προβλήματα που ανέκυπταν. Το απόγευμα της Πέμπτης είχαν συμφωνήσει να πάνε μαζί σε μια αντιπροσωπεία αυτοκινήτων προκειμένου να δώσουν προκαταβολή για το αυτοκίνητο που θα αγόραζε η Άννα. Η Άννα τηλεφώνησε στο σύζυγό της και τον ενημέρωσε ότι θα αργούσε στο ραντεβού τους, το οποίο σημειωτέον ήταν στο σπίτι τους, λόγω φόρτου εργασίας στο γραφείο. Όταν αυτή έφτασε στο σπίτι τους (μισή ώρα αργότερα από το καθορισμένο ραντεβού) βρήκε το σύζυγό της έξαλλο.
Με το που έφτασα στο σπίτι, κατάλαβα ότι κάτι άσχημο θα γινόταν. Ήταν στο σαλόνι και κάπνιζε. Δεν ήταν ντυμένος. Του είπα να ντυθεί για να φύγουμε. Μου είπε ότι δεν έχει να πάει πουθενά και ότι είμαι ανεύθυνη, μαλακισμένη και αδιάφορη. Δεν κατάλαβα γιατί ήταν τόσο θυμωμένος μαζί μου και προσπάθησα να δικαιολογηθώ λέγοντάς του ότι είχα πολλή δουλειά και, σε τελική ανάλυση, τον είχα ειδοποιήσει. Του είπα ότι αφού αυτός αποφάσισε να μην έρθει, θα πήγαινα μόνη μου. Με βούτηξε από το λαιμό και με χτύπησε στην πόρτα φωνάζοντας «σ.....α, π....., δε θα πας πουθενά». Τον έσπρωξα με όση δύναμη είχα αλλά είναι τόσο δυνατός που με είχε κολλήσει στην πόρτα. Ούρλιαζα να με αφήσει. Παρόλο που φοβήθηκα, του έχωσα και μια κλοτσιά. Αμέσως με άφησε και πήγε στο υπνοδωμάτιο και φόρεσε τα ρούχα του. Εγώ είχα μείνει στο σαλόνι και έτρεμα. Όταν βγήκε ήταν αμίλητος και το μόνο που έκανε ήταν να πάρει τα κλειδιά του αυτοκινήτου του και να μου πει «πάμε;» Σαν να μην είχε συμβεί τίποτα. Δεν ξέρω αν έκανα καλά αλλά σηκώθηκα, πήρα την τσάντα μου και βγήκαμε. Στη διαδρομή για το αυτοκίνητο ήταν ψυχρός και κάπνιζε συνέχεια. Προσπάθησα κάποια στιγμή να τον κάνω να συζητήσει αλλά αυτός τίποτα. Από τότε κάθε φορά που του το αναφέρω αλλάζει θέμα, με αποφεύγει. Εδώ και δέκα μέρες τού κρατάω πόζα. Δε μιλάμε, δεν κοιμόμαστε μαζί. Δεν ξέρω τι να κάνω, φοβάμαι ότι δεν το χειρίστηκα καλά και ότι θα έχω προβλήματα μαζί του…
Η ιστορία της Άννας είναι η ιστορία κάθε γυναίκας στην αρχή μιας βίαιης σχέσης. Το πρώτο περιστατικό σωματικής βίας συνήθως εμφανίζεται απρόσμενα και δίχως κάποια εμφανή αιτία. Συνήθως είναι εκρηκτικό και συχνά δεν επιφέρει ούτε καν απλές σωματικές βλάβες (μώλωπες, εκδορές κτλ.). Έχει παρατηρηθεί ότι ο βίαιος άντρας σταματάει, αν η γυναίκα αμυνθεί – δηλαδή χτυπήσει και αυτή το σύντροφό της.
Για τον βίαιο άντρα, το πρώτο περιστατικό σωματικής βίας είναι πάντα αναγνωριστικό και επιδεικτικό ισχύος. Συνήθως παρουσιάζεται τον πρώτο χρόνο του γάμου. Πολλές γυναίκες δηλώνουν ότι οι σύζυγοί τους ενώ δεν τις είχαν χτυπήσει ποτέ στη διάρκεια της σχέσης –που μπορεί να ήταν και μακροχρόνια– εντούτοις αμέσως μετά το γάμο χειροδίκησαν εις βάρος τους. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί οι άντρες, μετά το γάμο, χαλαρώνουν και θεωρούν τη γυναίκα κτήμα τους, ιδιοκτησία τους.
Στο πρώτο περιστατικό βίας, ο άντρας είναι ανασφαλής. Δεν ξέρει τι θα συμβεί, πώς θα αντιδράσει η σύζυγός του. Συνήθως μετά το βίαιο ξέσπασμα παραμένει απόμακρος και σιωπηλός. Μπορεί να έχει μετανιώσει αλλά δε θα το δείξει στη σύντροφό του. Θα εκδηλώσει μετάνοια μόνο εάν η γυναίκα αντιδράσει και θέσει θέμα. Εάν η γυναίκα θυμώσει, βάλει όρια ή φύγει για ένα χρονικό διάστημα από τη συζυγική οικία, ο βίαιος άντρας θα εκδηλώσει μετάνοια, συντριβή, θα αρχίσει τα παρακάλια. Μπορεί να χρησιμοποιήσει και τρίτα πρόσωπα προκειμένου η γυναίκα να συγχωρήσει τη βίαιη συμπεριφορά του και να επανέλθει αρμονία στη συζυγική οικία.
Στο πρώτο περιστατικό βίας η γυναίκα ξαφνιάζεται και τρομοκρατείται. Διερωτάται πώς συνέβη τώρα αυτό και προβληματίζεται κατάπληκτη, λες και της ήρθε ο ουρανός σφοντύλι. Είναι δυνατόν; αναρωτιέται. Τι συμπεριφορά είναι αυτή; Πώς γεννήθηκε όλο αυτό το πράμα; Μήπως έχω κάνει κάτι λάθος; Μήπως το προκάλεσα εγώ; Τίποτε από όλα αυτά. Στα περισσότερα περιστατικά βίας δεν υπάρχει συνυπαιτιότητα της γυναίκας ούτε σε ποσοστό 1%. Οι πρώτες επιθέσεις των αντρών, στην πλειονότητά τους, είναι απρόκλητες.
Η σωματική βία δεν είναι ανεξάρτητη από την ψυχολογική βία. Πριν από το πρώτο περιστατικό σωματικής βίας εμφανίζονται προσβολές, ταπείνωση, πίεση, έλεγχος, ύβρεις· οι μειωτικές αυτές συμπεριφορές έρχονται με δόσεις. Λίγο τη μία μέρα, λίγο την επόμενη μέρα, πιο πολύ τη μεθεπόμενη. Στην αρχή η γυναίκα καταλαβαίνει ότι η συμπεριφορά του συντρόφου της είναι προσβλητική και καταχρηστική. Την πληγώνει και τη στενοχωρεί. Ταράζεται και προβληματίζεται. Αναζητά λύσεις και προσπαθεί να συζητήσει το πρόβλημα με το σύντροφό της. Μάταιος κόπος, αφού αυτός δεν της παραχωρεί καν το δικαίωμα συζήτησης. Η γυναίκα θα επιστρατεύσει όλους τους τρόπους για να διορθώσει την κατάσταση. Θα χρησιμοποιήσει τις ίδιες τακτικές που χρησιμοποιεί ο σύντροφός της· θα βρίσει και αυτή, θα τον προσβάλει και αυτή. Θα του υψώσει τη φωνή, θα τον απειλήσει, προκειμένου να διεκδικήσει την ισοτιμία στη σχέση της. Μάταιος κόπος για άλλη μία φορά. Η γυναίκα συνειδητοποιεί ότι μόνο η σιωπή της, η ανοχή της, η μη αντίστασή της στα βίαια ξεσπάσματα μπορούν να καλμάρουν και να κατευνάσουν την εκρηκτική συμπεριφορά του βίαιου συντρόφου. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος, τους έχω δοκιμάσει όλους, σκέφτεται. Δε θα του πηγαίνω κόντρα και θα κάνω υπομονή. Οι περισσότερες γυναίκες, όταν αφηγούνται λεπτομέρειες των βίαιων περιστατικών, αποδίδουν στον εαυτό τους ευθύνη και θεωρούν ότι κάποιες συμπεριφορές τους αποτελούν τη γενεσιουργό αιτία της κακοποίησής τους. Ποιες είναι αυτές οι συμπεριφορές; Το ότι εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους (!) για ένα θέμα, κάποιες φορές και παρουσία τρίτων προσώπων. Το ότι μπορεί να παραπονεθούν (!) στο σύντροφό τους για κάτι που έχει κάνει αυτός. Το ότι σε κάποιον καβγά μπορεί να υψώσουν τη φωνή τους (!) ή να αποχωρήσουν (!) την ώρα που μιλάει ο σύντροφος.
Όλα του γάμου δύσκολα λοιπόν και για χάρη της συζυγικής αρμονίας, η γυναίκα υπομένει και ανέχεται αυτές τις μικρές, στην αρχή, μειωτικές συμπεριφορές. Σιγά σιγά τις αφομοιώνει, γίνονται μέρος της καθημερινότητάς της. Δεν έχει το δικαίωμα να μιλήσει, να εκφράσει ελεύθερα τη γνώμη της, να πάρει πρωτοβουλία για κάποιο θέμα, να αντιμιλήσει, να υψώσει τη φωνή, να παραπονεθεί για κάτι, να ζητήσει κάτι. Τα έχει αυτά ο γάμος… συλλογίζεται η γυναίκα. Άλλωστε αυτό δεν έμαθε και από το σπίτι της, από την οικογένειά της;
«Η γυναίκα κρατάει το σπίτι…» λένε οι παραδοσιακοί· και το κρατάει ανεξαρτήτως τιμήματος. Και αυτή για να κρατήσει το σπίτι της θα οπλιστεί με υπομονή και γερά νεύρα.
Οι περισσότερες γυναίκες ξαφνιάζονται και προβληματίζονται στο πρώτο περιστατικό σωματικής βίας και συνήθως περιγράφουν αρμονικό πρότερο βίο λέγοντας ότι «γενικά δεν είχαμε προβλήματα στην κοινή μας ζωή… μια χαρά τα πηγαίναμε μέχρι που με χτύπησε… καμιά φορά τσακωνόμασταν, όπως όλα τα ζευγάρια, φαντάζομαι… είναι λίγο φωνακλάς αλλά τον αφήνω και ξεθυμαίνει και δε μιλάω… είναι εγωιστής και θέλει να περνάει το δικό του αλλά όταν θέλει είναι τρυφερός και ευγενικός… είναι νευρικός και οξύθυμος αλλά κατά βάθος είναι καλό παιδί» κτλ. Στο μυαλό των περισσότερων γυναικών το πρώτο περιστατικό σωματικής βίας είναι και το πρώτο περιστατικό κακοποίησης. Αυτό είναι αυταπάτη γιατί σχεδόν στο σύνολο των περιστατικών έχει προηγηθεί ψυχολογική κακοποίηση της γυναίκας.
Πώς όμως θα αναγνωρίσει και θα συνειδητοποιήσει η γυναίκα την ψυχολογική βία την οποία έχει υποστεί; Κάποιες ερωτήσεις βοηθούν τη γυναίκα να καταλάβει τι έχει προηγηθεί του πρώτου περιστατικού βίας και να αναγνωρίσει τις συμπεριφορές του συντρόφου της οι οποίες στοχεύουν στη διάβρωση και τη μείωση της προσωπικότητάς της και, σιγά σιγά, στην απόλυτη υποταγή της σε αυτόν.
Μπορείς και εσύ να ρωτήσεις τον εαυτό σου:
Μήπως σου δημιουργεί προβλήματα κάθε φορά που βλέπεις τους φίλους σου και την οικογένειά σου;
Μήπως δε σου «επιτρέπει» να εργαστείς;
Μήπως καβγαδίζετε συχνά, γιατί αφιερώνεις, όπως λέει, πολλές ώρες στην εργασία σου και παραμελείς εκείνον και το σπίτι;
Μήπως σε πιέζει να αφήσεις την εργασία σου και να αφοσιωθείς στη φροντίδα του σπιτιού και της οικογένειας που θα φτιάξετε;
Μήπως ελέγχει τα χρήματά σου;
Μήπως αφιερώνεις πολύ χρόνο στο σύντροφό σου για να τον έχεις ικανοποιημένο;
Μήπως σου κρατάει μούτρα, δε σου μιλάει και αποσύρεται συναισθηματικά για μέρες, όταν κάνεις κάτι που σου αρέσει και με το οποίο δε συμφωνεί;
Μήπως αποφασίζει για θέματα που αφορούν αποκλειστικά εσένα;
Μήπως δε σου επιτρέπει να κάνεις πράγματα για τον εαυτό σου;
Μήπως σε πιέζει για σεξουαλική επαφή ή σου επιβάλλει σεξουαλική επαφή;
Μήπως, τελικά, τον φοβάσαι;
Κάθε σχέση –συντροφική ή συζυγική– είναι ξεχωριστή και μοναδική όπως και κάθε βίαιη σχέση –συντροφική ή συζυγική– είναι ξεχωριστή και μοναδική. Σε όλες όμως τις βίαιες συντροφικές ή συζυγικές σχέσεις υπάρχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά σημάδια ή αλλιώς ενδείξεις.
Το κύριο χαρακτηριστικό αυτών των σχέσεων είναι ότι στηρίζονται στη δύναμη, στην εξουσία, στην υπεροχή, στον έλεγχο. Πρωταρχικός σκοπός αυτού που σε κακοποιεί είναι να έχει τον έλεγχο πάνω σου, να έχει τον έλεγχο της σχέσης. Οι τακτικές που ενδεχομένως χρησιμοποιεί ο σύντροφός σου μπορεί να μην είναι ξεκάθαρες και διαφανείς αλλά να είναι πλάγιες, σκοτεινές και πανούργες. Στην πλειονότητα των βίαιων σχέσεων, οι θύτες χρησιμοποιούν, από την αρχή της σχέσης, τακτικές οι οποίες εμπεριέχουν στοιχεία ψυχολογικής και συναισθηματικής βίας.
Αν κάνεις μια αναδρομή στο παρελθόν της σχέσης θα συνειδητοποιήσεις ότι ακόμη και τότε που όλα ήταν ρόδινα, αυτός είχε δείξει σημάδια ελέγχου και εξουσίας πάνω σου. Μονοπωλούσε όλο σου το ενδιαφέρον και απαιτούσε να ασχολείσαι αποκλειστικά με αυτόν και να μη βλέπεις τους φίλους σου και την οικογένειά σου. Σκεφτόσουν ότι σε ήθελε πολύ και το απολάμβανες. Σου τηλεφωνούσε συχνά στη διάρκεια της ημέρας και σου έστελνε e-mail. Σου ζητούσε πλήρη αναφορά του τι έκανες όλη την ημέρα και εσύ, επειδή το θεωρούσες φυσιολογικό και ήθελες και εσύ το ίδιο από αυτόν, του έλεγες. Η πρώτη έκρηξη ζήλιας δεν άργησε να έρθει. Δικαιολογήθηκε ότι είναι ερωτευμένος και δεν μπορεί να συγκρατηθεί. Τον πίστεψες και τον συγχώρησες. Σιγά σιγά άρχισε να γίνεται επικριτικός, να σχολιάζει το πώς ντύνεσαι, να μην του αρέσει το χτένισμά σου, να μη συμφωνεί με τον τρόπο που διαχειρίζεσαι τα χρήματά σου. Είχες αρχίσει να ενοχλείσαι και του το είπες, κι αυτός σου απάντησε ότι το κάνει για το καλό σου, γιατί ενδιαφέρεται για σένα, γιατί νιώθει ότι σε βοηθάει. Και εσύ τον συγχώρησες και το αποδέχτηκες επειδή ήθελε να σε βοηθήσει και διότι «δεν είχε κακή πρόθεση», όπως σου εξήγησε.
Όσο περνάει ο καιρός, γίνεται πιο επικριτικός, πιο κτητικός, πιο εξουσιαστικός. Καταλαβαίνεις ότι η σχέση μεταλλάσσεται προς το χειρότερο αλλά δεν είσαι σίγουρη τι φταίει και προσπαθείς με κάθε τρόπο να γίνει όπως ήταν τους πρώτους μήνες, όπου όλα ήταν ρόδινα και εσύ είχες βρει, όπως έλεγες στην οικογένειά σου και στους φίλους σου, τον άντρα της ζωής σου.
Σίγουρα έχεις ακούσει ιστορίες κακοποίησης με θύματα γυναίκες δολοφονημένες από τους συντρόφους τους ή γυναίκες σοβαρά τραυματισμένες, όπου χρειάστηκε να μεταβούν σε νοσοκομείο, προκειμένου να νοσηλευθούν ή να λάβουν ιατρική βοήθεια.
Κακοποίηση, ωστόσο, δεν είναι μόνο η σωματική βία. Κακοποίηση είναι και η ψυχολογική βία και η σεξουαλική βία.
Αν έχεις μεγαλώσει σε μια οικογένεια όπου ο πατέρας σου ήταν βίαιος απέναντι στη μητέρα σου ή και σ’ εσένα, τότε αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να σου φαίνονται κατά κάποιον τρόπο «φυσιολογικές» ή να τις δικαιολογείς.
Αν ο σύντροφός σου γνωρίζει για τα τραύματα της παιδικής σου ηλικίας, κάθε φορά που εσύ θα θέτεις θέμα κακομεταχείρισης, αυτός θα ελαχιστοποιεί τη σοβαρότητα της βίας λέγοντάς σου ότι, επειδή έχεις βιώσει κάποιες καταστάσεις στην παιδική σου ηλικία, έχεις γίνει υπερευαίσθητη. Το αποτέλεσμα; Να αμφιβάλλεις διαρκώς για τη συμπεριφορά του.
Πολλές γυναίκες θεωρούν ότι ένα σπρώξιμο και ένα χαστούκι, σε ένα συζυγικό καβγά, δεν είναι σωματική κακοποίηση. Όλα τα ζευγάρια έχουν συγκρούσεις και καβγάδες. Κάποιες φορές είναι τόσο έντονοι, που καταλήγουν σε συμπλοκές, με χρήση σωματικής βίας και από τις δύο πλευρές. Δεν αποτελούν όλοι οι καβγάδες και όλα τα βίαια ξεσπάσματα κακοποίηση. Σε έναν καβγά όπου η προσωπικότητα της γυναίκας είναι σεβαστή, όπου η ίδια λειτουργεί ως ισότιμο μέλος στη σχέση και έχει το δικαίωμα να εκφράζεται ελεύθερα, όπου ο σύντροφος δεν επιβάλλεται με τακτικές και χειρισμούς προκειμένου να κατατροπώσει τη γυναίκα αλλά θέτει όρια σε αυτά που θα κάνει και θα πει, ό,τι και αν συμβεί δε συνιστά κακοποίηση. Στην κακοποίηση ο άντρας επιβάλλει τη θέληση και την άποψή του, εκμηδενίζοντας την προσωπικότητα της γυναίκας, η οποία δε γίνεται σεβαστή. Επίσης, όπως θα δούμε στη συνέχεια, η βία στη σχέση έχει μια περιοδικότητα και μια ένταση η οποία στο πέρασμα του χρόνου κλιμακώνεται, κάτι που δεν παρατηρείται στους καβγάδες.
Από το βιβλίο Αθέατη βία, η αγάπη δεν πρέπει να πονάει, Στεφανία Σουλή, εκδόσεις Άνεμος (2019), Ψυχογιός (2010)
Σημείωση: Το βιβλίο αυτό δημιουργήθηκε από τις χιλιάδες ιστορίες των γυναικών που έπεσαν θύματα ενδοοικογενειακής βίας. Κάποιες από αυτές βρίσκονται μέσα στο βιβλίο. Ενώ τα περιστατικά είναι αληθινά, τα πρόσωπα είναι φανταστικά καθώς για να προστατευθούν οι γυναίκες και να κρατηθεί η ανωνυμία τους έγινε αλλαγή σε ονόματα, τοπωνύμια, επαγγέλματα, καθώς και σε ιδιαίτερες λεπτομέρειες και πληροφορίες που θα μπορούσαν να φανερώσουν την ταυτότητά τους.