Απόσπασμα από το βιβλίο "Αθέατη Βία, η αγάπη δεν πρέπει να πονάει", Στεφανία Σουλή, εκδόσεις Άνεμος (2019), Ψυχογιός (2010)

ΜΟΡΦΕΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΒΙΑΣ

Λεκτική βία

Είναι η πιο συνηθισμένη μορφή ψυχολογικής βίας. Ύβρεις, ανυπόστατες κατηγορίες, σαρκασμός, ειρωνεία, απειλές, προσβολές, χλευασμός, κακοήθης κριτική, κοροϊδία, εξευτελισμός, ταπείνωση, γελοιοποίηση είναι μερικές από τις πιο συνηθισμένες μορφές λεκτικής βίας.

Θα έχεις παρατηρήσει ότι οι περισσότερες βρισιές που χρησιμοποιεί ο σύντροφός σου είναι σεξουαλικής φύσης (…..) ή υποτιμητικοί χαρακτηρισμοί που αφορούν την εμφάνισή σου (χοντρή, ασχημομούρα, βόδι, γελάδα κτλ.) ή τις διανοητικές ικανότητές σου (τρελή, παρανοϊκή, παλαβή, ζουρλή, είσαι για δέσιμο, ανίκανη, ηλίθια, άχρηστη κτλ.).

Συνήθως σε βρίζει όταν είστε οι δυο σας ή και μπροστά στα παιδιά. Σπάνια θα το κάνει δημοσίως· δε θέλει να έχεις μάρτυρες. Μπροστά σε άλλους θα σε ειρωνευτεί και, αν εσύ αντιδράσεις, θα σου πει ότι δεν έχεις χιούμορ, θα σου πει ότι είσαι εύθικτη και καλά θα κάνεις να χαλαρώσεις. Μπορεί μπροστά στους τρίτους να είναι τόσο τρυφερός και «καλός» μαζί σου αλλά να έχει φροντίσει από πριν να σου χαλάσει τη διάθεση, να σε έχει κάνει να αισθανθείς τόσο απαίσια, ώστε όταν θα βρεθείς μαζί με άλλους ανθρώπους να μην μπορείς ούτε να χαμογελάσεις.

Ο σύντροφός σου μπορεί να σε απειλεί ότι θα σου πάρει τα παιδιά, ότι θα σε κλείσει σε τρελοκομείο και γι’ αυτό θα σου πάρει τα παιδιά, ότι θα σε πετάξει έξω από το σπίτι, ότι θα σε καταστρέψει οικονομικά, ότι θα σου κάνει κακό ή ότι θα κάνει κακό σε αγαπημένα σου πρόσωπα (παιδιά, γονείς, αδέλφια).

Ο σύντροφός σου μπορεί να απειλεί ότι θα αυτοκτονήσει. Είναι η πιο ύπουλη μορφή ψυχολογικής βίας, γιατί σε γεμίζει ενοχές και σε καθιστά υπεύθυνη για το τι μπορεί να συμβεί εάν τον εγκαταλείψεις. Πολλές γυναίκες δηλώνουν ότι δεν παίρνουν την απόφαση να αφήσουν τον βίαιο σύντροφο γιατί πιστεύουν ότι θα βάλει τέλος στη ζωή του.

Μπορεί να σου ασκεί κριτική για το ντύσιμό σου, για το πώς μιλάς, πώς φέρεσαι.

Μπορεί να λέει σε τρίτους, στα παιδιά σας ή στους συγγενείς σου ότι έχεις εραστές.

Οικονομικός έλεγχος

Οι περισσότερες άνεργες γυναίκες δηλώνουν ότι δεν έχουν χρήματα. Και οι περισσότερες εργαζόμενες γυναίκες δηλώνουν ότι καταθέτουν, αναγκαστικά, το σύνολο του μισθού τους «μέσα στο σπίτι», με αποτέλεσμα να στερούνται χρημάτων για την κάλυψη προσωπικών ή έκτακτων αναγκών. Εργαζόμενες γυναίκες αναβάλλουν, για μήνες έως και χρόνο, την απόφαση να εγκαταλείψουν τον βίαιο σύντροφο γιατί αδυνατούν να πληρώσουν την αμοιβή δικηγόρου και τα δικαστικά έξοδα.

Πολλές εργαζόμενες γυναίκες δηλώνουν: «Θα κάνω υπομονή μερικούς μήνες ακόμη, ώστε να μαζέψω κάποια χρήματα για τη μετακόμιση και για να μπορέσω να πληρώσω το δικηγόρο…»

Ο οικονομικός έλεγχος που επιβάλλεται στη γυναίκα από τον βίαιο άντρα έχει διπλό σκοπό: 1) Να εξουθενώσει, να μειώσει, να εξευτελίσει, να ταπεινώσει τη γυναίκα, της οποίας δεν αναγνωρίζονται ούτε καν οι βασικές ανάγκες. Ο βίαιος άντρας υποβάλλοντας τη γυναίκα σε καθεστώς ελέγχου, στέρησης και ανέχειας πολλές φορές, αποστερεί καταναγκαστικά από αυτή το δικαίωμα να διαχειρίζεται ελεύθερα τα χρήματά της, εάν εργάζεται, ή τα χρήματα που αποκερδαίνει αυτός για τις ανάγκες της οικογένειας. Η γυναίκα κρίνεται ανίκανη –για άλλη μία φορά– να πάρει αποφάσεις, να διαχειριστεί ένα τόσο σοβαρό θέμα όπως είναι το οικονομικό και η διαχείριση των χρημάτων καθίσταται ένα παιχνίδι ελέγχου, συναλλαγής, παζαρέματος, εκβιασμού και εξουσίας, όπου ο βίαιος άντρας κατέχει και διαθέτει χρήματα ανάλογα με το πόσο καλή, υπάκουη και δοτική είναι η σύντροφός του και 2) Να υποβάλει τη γυναίκα σε οικονομική στέρηση. Σε αυτή την περίπτωση ελαχιστοποιούνται και οι πιθανότητες να εγκαταλείψει τον βίαιο σύντροφο.

Έχει παρατηρηθεί στο σύνολο των περιστατικών ότι οι βίαιοι άντρες θέλουν να έχουν την απόλυτη διαχείριση των οικονομικών του σπιτιού. Δίνουν τόσα χρήματα στη γυναίκα, όσα ακριβώς απαιτούνται ώστε να κάνει τα απαραίτητα ψώνια για το σπίτι και να πληρώσει τους λογαριασμούς.

Πολλές άνεργες γυναίκες δηλώνουν: «Για μένα δεν υπάρχουν χρήματα. Πληρώνει τους λογαριασμούς του σπιτιού και το φαγητό. Πρέπει να είμαστε στα πολύ καλά μας για να μου δώσει χρήματα να πάρω μία βαφή για τα μαλλιά μου ή κανένα ρούχο…»

Πολλές εργαζόμενες γυναίκες δηλώνουν: «Όσο ήμουν στο σπίτι, γκρίνιαζε ότι δε μας φτάνουν τα λεφτά, ότι με το ζόρι τα φέρνει βόλτα και με κατηγορούσε συνέχεια ότι δεν κάνω σωστό υπολογισμό χρημάτων. Ζούσαμε με τις δικές μου αιματηρές οικονομίες. Τώρα που έπιασα δουλειά, άλλαξε τροπάρι. Λέει ότι χρωστάει και μου δίνει ελάχιστα χρήματα. Αναγκάζομαι να πληρώνω τα πάντα εγώ. Ό,τι βγάζω ξοδεύεται μέσα στο σπίτι. Δε μου μένει τίποτα…»

Πολλοί βίαιοι άντρες αρνούνται να δώσουν χρήματα στα χέρια της γυναίκας αλλά επιλέγουν να τα πετάξουν στο πάτωμα. Η γυναίκα πρέπει να σκύψει ή να γονατίσει για να τα πάρει. Η ταπεινωτική και εξευτελιστική αυτή ενέργεια διαδραματίζεται τις περισσότερες φορές ενώπιον των παιδιών.

Πολλοί βίαιοι άντρες αρνούνται σθεναρά να επιτρέψουν στη σύντροφό τους να εργαστεί και μετέρχονται κάθε πρόσφορο τρόπο προκειμένου να εμποδίσουν τη γυναίκα να αναζητήσει εργασία ή να παραμείνει σε αυτήν, εάν εργάζεται.

Κάποιοι βίαιοι άντρες απειλούν τη σύντροφό τους με αύξηση σωματικής βίας ή εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά κάθε φορά που αυτή επιστρέφει από αναζήτηση εργασίας.

Κάποιοι βίαιοι άντρες επισκέπτονται το χώρο εργασίας της συντρόφου τους και δημιουργούν προβλήματα απειλώντας και εξυβρίζοντας τη σύντροφο. Έχει παρατηρηθεί ότι η πλειονότητα αυτών είναι εξαρτημένοι από το αλκοόλ.

Κάποιοι βίαιοι άντρες παραμελούν ή εκθέτουν σε κίνδυνο τα παιδιά τους, ειδικά όταν είναι μικρά, για να αναγκάσουν τη γυναίκα να παραιτηθεί από την εργασία της, να παραμείνει στο σπίτι και να αφοσιωθεί στη φροντίδα των παιδιών.

Κάποιοι βίαιοι άντρες επιδιώκουν να αποκτήσουν πολλά παιδιά ούτως ώστε η γυναίκα να είναι δέσμια των αναγκών των παιδιών και να μην μπορεί να εργαστεί.

Ο οικονομικός έλεγχος που ενδεχομένως σου ασκεί ο σύντροφός σου μπορεί να είναι ποικιλόμορφος.

Αν δεν εργάζεσαι:

• Μπορεί ο σύντροφός σου να πίνει και να παρακρατεί χρήματα για αγορά αλκοόλ. Τα χρήματα που σου δίνει μόλις και μετά βίας φτάνουν για να καλύψεις τις βασικές ανάγκες της οικογένειάς σου. Αλλά ακόμη και έτσι δεν μπορείς να μιλήσεις γιατί σε καθιστά υπεύθυνη για την κακή διαχείριση των (λιγοστών) χρημάτων που σου δίνει.

• Μπορεί ο σύντροφός σου να βγάζει αρκετά χρήματα αλλά για σένα να μην ξοδεύει ούτε δεκάρα ή να έχει την απαίτηση να «κερδίζεις» με σκληρό μόχθο το κάθε ευρώ που σου δίνει. Εσύ, κάθε φορά που θα θέλεις να ζητήσεις κάτι, θα ανιχνεύεις τα κέφια του, θα φροντίζεις να μην τον δυσαρεστείς, να μην του πηγαίνεις κόντρα, να τον έχεις μονίμως ικανοποιημένο και αυτός θα σε ανταμείβει για αυτή την υπάκουη και καλή συμπεριφορά, δίνοντάς σου λίγα χρήματα προκειμένου να καλύψεις τις ανάγκες σου. Μπορεί να μη σου δίνει καν χρήματα αλλά να σου έχει παραχωρήσει πιστωτική κάρτα, θέτοντάς σου και το χρηματικό όριο το οποίο εσύ επιτρέπεται να ξοδέψεις. Εσύ θα σεβαστείς με θρησκευτική ευλάβεια τις εντολές του γιατί η παράβαση αυτών θα επισύρει αυστηρές ποινές – για παράδειγμα, να σου πάρει την πιστωτική κάρτα ή να αυξήσει τη σωματική βία εις βάρος σου.

• Εάν είσαι σε μακροχρόνια έγγαμη σχέση, πιθανόν ο σύντροφός σου να έχει προβεί σε αγορές ακινήτων στο όνομά του. Ίσως και να αγνοείς την ύπαρξη αυτών των αγορών. Η δική σου συνεισφορά στην οικογένεια, στην επαγγελματική του σταδιοδρομία δεν αναγνωρίζεται.

• Μπορεί ο σύντροφός σου να έχει πάρει δάνειο και να σε έχει αναγκάσει να μπεις εγγυήτρια, υποθηκεύοντας την πατρική σου περιουσία.

• Μπορεί ο σύντροφός σου να αρνείται να εργαστεί και εσύ να αναγκάζεσαι να αναζητάς εξωτερική βοήθεια –πατρική οικογένεια, Εκκλησία, Πρόνοια κτλ.– προκειμένου να προμηθευτείς τα αναγκαία για την οικογένεια.

Αν εργάζεσαι:

• Ο σύντροφός σου μπορεί να είναι υψηλόμισθος ή υψηλοεισοδηματίας και να απαιτεί από εσένα να δαπανάς όλο το μισθό σου μέσα στην οικογένεια. Μπορεί να ελέγχει τα βιβλιάρια καταθέσεών σου ή να σ’ τα παρακρατεί. Μπορεί να αρνείται να πληρώσει γυναίκα για τη φύλαξη των παιδιών ή για την καθαριότητα του σπιτιού. Μπορεί να σου αποκρύβει τα πραγματικά εισοδήματά του ή να σου εμφανίζει εικονικές δαπάνες και δάνεια για να μη γνωρίζεις την πραγματική οικονομική του κατάσταση. Μπορεί να έχει προβεί σε αγορά ακινήτου απαξιώνοντας να σε ενημερώσει. Ούτε λόγος για να σε καταστήσει συνιδιοκτήτρια του ακινήτου. Μπορεί να μη δαπανά ούτε ένα ευρώ για τις ανάγκες της οικογένειας και εσύ να έχεις επωμισθεί το δύσκολο έργο της κάλυψης αυτών.

• Μπορεί να εργάζεσαι στην οικογενειακή επιχείρηση χωρίς μισθό και χωρίς ασφάλεια. Πολλές γυναίκες οι οποίες εργάζονται στις εύρωστες οικογενειακές επιχειρήσεις –των συζύγων– δηλώνουν ότι στερούνται χρημάτων. Κάποιες από αυτές, μεσήλικες πλέον, βρίσκονται στη δυσχερή θέση να έχουν εγκαταλειφθεί από τον βίαιο σύντροφο και να διεκδικούν διατροφή καθώς αδυνατούν να αντεπεξέλθουν στις στοιχειώδεις ανάγκες τους.

Κοινωνική απομόνωση

Πολλές γυναίκες δηλώνουν ότι ο βίαιος σύντροφός τους, από την αρχή της σχέσης τους, εκδήλωνε δυσαρέσκεια κάθε φορά που αυτές επικοινωνούσαν με τους οικείους τους ή με τους φίλους τους. Στην αρχή οι πιέσεις να απομακρυνθεί η γυναίκα από το συγγενικό και φιλικό της περιβάλλον είναι αραιές και ήπιες. Οι δικαιολογίες που προβάλλουν οι βίαιοι άντρες είναι ευφάνταστες και πολλές φορές αστείες.

Ένας άντρας αρνιόταν πεισματικά, στην αρχή της σχέσης, να συνοδεύσει τη σύντροφό του στο σπίτι των γονιών της γιατί υπήρχε μία γάτα η οποία του προκαλούσε αλλεργία (!)

Ένας άντρας είχε απαγορεύσει την τηλεφωνική επικοινωνία της συντρόφου του με τους γονείς της, που έμεναν στην ίδια πόλη, κλειδώνοντας το τηλέφωνο γιατί, όπως ισχυριζόταν, αδυνατούσε να αντεπεξέλθει οικονομικά στους τηλεφωνικούς λογαριασμούς. Ο ίδιος βέβαια πραγματοποιούσε, καθημερινά, υπεραστικές κλήσεις στη μητέρα του, στην οποία έδινε και πλήρη αναφορά της συζυγικής καθημερινότητας (!)

Πολύ συχνά οι άντρες εκμεταλλεύονται τα προβλήματα που υφίστανται στην οικογένεια της συντρόφου τους προκειμένου να καταστρέψουν ολοκληρωτικά τις ήδη διαταραγμένες σχέσεις.

Ένας άντρας ισχυρίστηκε σεξουαλική παρενόχληση από την κουνιάδα του· κάποια στιγμή, η σύντροφός του του είχε εκμυστηρευθεί ότι στην εφηβεία δε μιλούσαν για έξι μήνες γιατί τους άρεσε το ίδιο αγόρι. Η γυναίκα τον πίστεψε και απομακρύνθηκε από την αδελφή της και από την οικογένειά της.

Ένας άντρας δεν επέτρεπε στη σύντροφό του να επισκεφθεί τους γονείς της γιατί στον πρώτο όροφο της πατρικής κατοικίας έμενε η αδελφή της με το γαμπρό της, ο οποίος ήταν, για αυτόν, εν δυνάμει ερωτικός αντίζηλος. Η γυναίκα του του είχε εκμυστηρευθεί ότι η αδελφή της αντιμετώπιζε προβλήματα στο γάμο της καθώς ο σύζυγός της ήταν κατ’ εξακολούθηση άπιστος.

Εάν η γυναίκα δε συναινέσει στην παράλογη απαίτηση, ο βίαιος σύντροφος θα γίνει πιο πιεστικός, ίσως μάλιστα ασκήσει και σωματική βία εις βάρος της. Η γυναίκα επειδή θέλει ηρεμία και δεν αντέχει τον έλεγχο και τις συνεχείς πιέσεις θα επικοινωνεί κρυφά με την οικογένειά της και τους φίλους της. Από ένα σημείο και μετά, όμως, ο ασφυκτικός συγχρωτισμός του συντρόφου της καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε επικοινωνία.

Οι περισσότερες γυναίκες που επισκέπτονται το Συμβουλευτικό Κέντρο αναγκάζονται και κατά τη διάρκεια των συμβουλευτικών συνεδριών να απαντούν στις συνεχείς τηλεφωνικές επικοινωνίες-ελέγχους των βίαιων συντρόφων τους. Οι γυναίκες στην πραγματικότητα αδυνατούν να απενεργοποιήσουν το κινητό τους καθότι μια τέτοια ενέργεια θα παρερμηνευθεί από τον βίαιο σύντροφο και θα οδηγήσει σε εκδήλωση σωματικής βίας. Οι ύβρεις, οι προσβλητικές εκφράσεις και οι απειλές που εκτοξεύονται εις βάρος της γυναίκας καθιστούν εμάς τους συμβούλους κοινωνούς της ωμής και απροκάλυπτης ψυχολογικής βίας που ασκείται χωρίς όρια.

Ο βίαιος άντρας θέλει τη σύντροφό του αποκομμένη από τον συγγενικό και κοινωνικό της περίγυρο για να εξασφαλίσει τη μυστικότητα της βάναυσης συμπεριφοράς του. Όσο πιο απομονωμένη είναι η γυναίκα τόσο πιο ασφαλής νιώθει αυτός. Ελαχιστοποιούνται οι πιθανότητες η γυναίκα να μιλήσει και, αν μιλήσει κάποια στιγμή, ύστερα από καιρό, δύσκολα θα βρεθεί άνθρωπος να την πιστέψει (βλ. κεφάλαια 7 και 8).

Η φιλοσοφία του βίαιου άντρα αντικατοπτρίζεται πολύ συχνά και στην επιθυμία του να μην εργάζεται η σύντροφός του. Πολλές εργαζόμενες γυναίκες βιώνουν τον έλεγχο και την απομόνωση. Κάποιες μπορεί να μη δέχτηκαν πιέσεις να σταματήσουν την εργασία τους αλλά αντιμετώπισαν εμπόδια στο να κάνουν καριέρα ή να εξελιχθούν στην υπαλληλική ιεραρχία.

Μια γυναίκα, προϊσταμένη νοσηλεύτρια, απέρριψε υποτροφία από το νοσοκομείο στο οποίο εργαζόταν για εξάμηνη μετεκπαίδευση στις ΗΠΑ έπειτα από έντονες πιέσεις που δεχόταν από το σύντροφό της, ο οποίος την απείλησε με διαζύγιο.

Μια γυναίκα, δημόσια υπάλληλος πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, επέλεξε να παραμείνει εφ’ όρου ζωής διοικητική υπάλληλος και να μην εξελιχθεί σε διευθύντρια. Η γυναίκα, ενώ είχε εγκριθεί και είχε γίνει δεκτή αίτησή της για παρακολούθηση μεταπτυχιακού προγράμματος σε πανεπιστήμιο της επαρχίας, με παράλληλη εκπαιδευτική άδεια από την εργασία της, αναγκάστηκε, ύστερα από αύξηση της σωματικής βίας από την πλευρά του συντρόφου της και απειλές ότι θα εγκαταλείψει την ίδια και τα παιδιά, να παραιτηθεί από το μεταπτυχιακό.

Ο έλεγχος και ο κοινωνικός περιορισμός της γυναίκας είναι αιτία και αποτέλεσμα της κακοποιητικής συμπεριφοράς του βίαιου συντρόφου.

Εργαζόμενες και άνεργες γυναίκες, άλλες περισσότερο και άλλες λιγότερο, παραδέχονται ότι ζουν σε καθεστώς ομηρίας.